Sac Çatı Terlemesi ve Damlama: Nedeni ve Malzeme Çözümü

Kısa cevap: Sac çatı yağmur yokken, özellikle açık ve soğuk gecelerin sabahında damlıyorsa sorun büyük ihtimalle akıntı değil yoğuşmadır; halk arasındaki adıyla terlemedir. İçerideki nemli hava, çiğ noktasının altına soğumuş sacın alt yüzüne değince su bırakır. Çözüm, nemli havanın soğuk sacla buluşmasını engellemektir: sacın altına ısı yalıtımı ve yalıtımın sıcak (iç) tarafında, ekleri bantlanmış kesintisiz bir buhar kesici. İçerideki nemi dışarı atan havalandırma bunun tamamlayıcısıdır; ısıtılmayan ahır ve depolarda ise çoğu zaman ilk adımdır.

Biz montaj ve uygulama yapmıyoruz; yalnızca malzeme satıyor, işin malzeme listesini hazırlıyoruz. Bu yazı, sorunu doğru teşhis edip ustanızla doğru malzemeyi konuşabilmeniz için hazırlandı. Damlama yağmurla birlikte geliyorsa önce Çatı Akıyor mu? yazımızdaki belirti tablosuna bakın; vida contası ve bindirme kaynaklı akıntı orada anlatılıyor.

Akıntı mı yoğuşma mı? Basit test

Damlayan suyun kaynağını ayırmak için pahalı bir alete gerek yok; ne zaman ve nerede damladığına bakmak çoğu zaman yeter.

Gözlem	Akıntı (su kaçağı)	Yoğuşma (terleme)
Ne zaman damlıyor?	Yağmur sırasında ya da hemen sonra	Yağmur yokken; açık, sakin ve soğuk gecelerin sabahında; ısıtma açıldığında
Nerede damlıyor?	Belirli bir nokta ya da hat: vida sırası, bindirme, mahya, baca dibi	Geniş alanda; sacın alt yüzü her yerde buğulu ya da damlacıklı
Sacın alt yüzü	Su yolu dışında kuru	Bütün yüzey ıslak
Hortum testi	Belirli bölüm ıslatılınca damla başlar	Damla başlamaz
Vida ve silikonla düzelir mi?	Evet, kaynağı doğru bulunursa	Hayır

Testin adımları:

1. Kuru günde bakın. Birkaç gündür yağmur yokken sabah erken sacın altına bakın ve alt yüzü kâğıt havluyla silin. Her yer ıslaksa yoğuşmadır.
2. Yağmurda işaretleyin. Yağmurlu bir günde damlanın düştüğü yerleri işaretleyin. Hep aynı noktalarsa ve bir vida sırasını ya da eki izliyorsa akıntıdır.
3. Şüpheli bölgeyi ıslatın. Kuru bir günde ustanız şüpheli bölgeyi hortumla yağmur gibi ıslatır, biri içeriden izler. Çatıya çıkmadan önce güvenlik kurallarını çatı akıntısı yazımızda okuyun.
4. Kırağıyı unutmayın. MGM’nin tanımıyla kırağı, su buharının 0 °C’nin altında sıvıya dönmeden buz olarak çok soğuk yüzeylerde birikmesidir. Don olan gecelerde sacın alt yüzünde kırağı tutabilir; güneş sacı ısıtınca hepsi birden erir ve çatı sabah “akıyor” gibi görünür.

İkisi aynı çatıda birlikte olabilir: yalıtımsız bir sac çatıda hem bir vida contası sızdırır hem de yüzey terler. Önce akıntıyı giderin; yoğuşma çözümü kuru bir çatıda işe yarar.

Neden olur: çiğ noktası

MGM’nin tanımıyla çiğ, havadaki su buharının daha soğuk nesneler üzerinde yoğunlaşmasıdır. Aynı yayına göre yeryüzündeki cisimlerin sıcaklığı hava sıcaklığından çoğu zaman farklıdır: açık gecelerde yüzeyler ışınımla soğur, bulut ve sis bu soğumayı engeller. Bahçede çiğ oluşurken otoparktaki arabaların üstünde kırağı oluşabilmesinin nedeni budur. Sac çatı da gece gökyüzüne bakan ince bir metal levhadır; aynı şekilde soğur.

Çiğ noktası, havanın doyduğu, yani taşıdığı su buharını bırakmaya başladığı sıcaklıktır. Hava ne kadar nemliyse çiğ noktası hava sıcaklığına o kadar yakındır. Sacın alt yüzü içerideki havanın çiğ noktasının altına inerse sac terler.

İçerideki hava	Bağıl nem	Çiğ noktası
Isıtılan ev ya da ofis, 20 °C	%50	yaklaşık 9,3 °C
Isıtılan ev, 20 °C	%60	yaklaşık 12,0 °C
Atölye, 15 °C	%70	yaklaşık 9,6 °C
Ahır, 10 °C	%80	yaklaşık 6,7 °C
Isıtılmayan depo, 8 °C	%90	yaklaşık 6,5 °C

Değerler, Dünya Meteoroloji Örgütü’nün ölçüm kılavuzundaki (WMO-No. 8) su üzerinde doymuş buhar basıncı formülüyle hesaplanıp yuvarlandı.

Tablo iki şeyi gösterir:

• Isıtılan yapıda iç hava ile dış hava arasındaki fark büyüktür. MGM’nin 1927–2025 ölçümlerine göre Trabzon’da Ocak ayının ortalama en düşük sıcaklığı 4,8 °C, Şubat’ınki 4,5 °C’dir. Yalıtımsız sacın alt yüzü bu civara indiğinde, 20 °C ve %60 nemli bir mekânın çiğ noktası olan 12 °C’nin çok altında kalır. Gümüşhane ve Bayburt gibi iç kesimlerde kış daha soğuk olduğu için fark daha da açılır.
• Isıtılmayan depoda iç hava dış havaya yakındır, ama nem yüksektir. 8 °C ve %90 nemde çiğ noktası 6,5 °C’dir; açık bir gecede sacın havadan 1,5 °C soğuması terlemeye yeter.

Nem nereden geliyor? Trapez sac üreticisi Lysaght’ın (BlueScope) montaj kılavuzu, yapının içindeki işlerin havaya önemli miktarda su buharı kattığını belirtir: banyo ve duş, yemek pişirme, çamaşır yıkama ve kurutma, hatta nefes. Ahırda bunlara hayvanların ürettiği nem eklenir. Kılavuza göre bu buharın önemli bir kısmının dışarı atılması şarttır.

Çözüm 1: Altına yalıtım (cam yünü, taş yünü)

Amaç sacı ısıtmak değil, içerideki nemli havanın soğuk sacın alt yüzüne ulaşmasını engellemektir. Lysaght kılavuzundaki tipik çatı kesiti şöyledir:

Trapez sac → yalıtım şiltesi → buhar kesici (folyo) → tel file → aşık

• Yalıtım şiltesi sacın hemen altındadır. Kılavuza göre şilte sacın alt yüzüne bastırılırsa yağmurun sacta yarattığı titreşimi söndürür; sac çatıda ciddi bir konfor meselesi olan yağmur sesi de böylece azalır.
• Buhar kesici yalıtımın altında, yani sıcak taraftadır. Kılavuza göre ekleri yaklaşık 100 mm bindirilir ve neme dayanıklı bir bantla kapatılır.
• Tel file şilteyi ve folyoyu taşır. Kılavuz, aşık aralığı 1200 mm’yi geçen çatılarda folyodan önce tel filenin gerilip sabitlenmesini ister.

Sacın OSB ya da ahşap kaplama üzerine oturduğu konut tipi çatılarda katman sırası farklıdır; sac ile örtü arasında havalandırma boşluğu bırakılır. Bu sırayı sac çeşitleri sayfamızda verdik.

Hangi malzeme? Yangın sınıfına dikkat

Malzeme	Yangına tepki sınıfı	Buhar kesici	Not
Alüminyum folyolu cam yünü şilte	C-s1,d0	Folyonun kendisi; ekler bantlanır	Folyo daima sıcak tarafa, iç mekâna bakar
Kaplamasız ya da cam tülü kaplı cam yünü	A1	Ayrı buhar kesici gerekir	Sınıfı yüksek, buhar kesiciyi ayrıca düşünün
Kaplamasız taş yünü levha	A1	Ayrı buhar kesici gerekir	Daha yoğun ve ağır; ses yalıtımında güçlü

Cam yünü sınıfları İzocam Çatı Şiltesi föyünden (TS EN 13501-1), taş yünü örneği kaplamasız İzocam Dış Cephe Levhası föyündendir; kaplamalı taş yünü tiplerinde sınıfı ürünün kendi föyünden kontrol edin. “Cam yünü yanmaz” genellemesi folyolu şilte için doğru değildir: folyolu şilte A1 değil, C-s1,d0’dır. Kaynak ve taşlama yapılan atölyelerde ya da yangın güvenliği gereksinimi olan işletmelerde hangi sınıfın gerektiğini projesi belirler; ürünü buna göre seçin. Cam yünü ile taş yünü farkını ayrı bir yazıda anlattık.

Kalınlık. Yalıtımı ısıl direnç (R) belirler: R = kalınlık ÷ ısıl iletkenlik. Yeni yapıda ve ruhsatlı tadilatta kalınlığı proje belirler. Yalnızca terlemeyi kesmek istediğiniz bir depoda da şiltenin boşluksuz serilmesi ve buhar kesicinin kesintisiz olması, kalınlık kadar önemlidir. Stoğumuzdaki İzocam çatı şiltesi 10 cm kalınlıktadır; tip ve R değerleri cam yünü sayfamızda.

Uygulama notu. İzocam Çatı Şiltesi föyü bu ürünü kullanılmayan çatı arasında döşemeye serilerek uygulanacak şekilde tanımlar. Sacın altına, aşıklara taşıtarak uygulamada tel file, sabitleme ve folyo eki detayını ustanız kurar. Cam yünü ve taş yünü uygularken en az FFP2 toz maskesi, gözlük ve eldiven kullanın (koruyucu donanım).

Çözüm 2: Buhar kesici ve havalandırma

Buhar kesici kesintisiz olmalı. Folyonun her açık eki, her yırtığı, aşık ve duvar kenarında bırakılan her boşluk, nemli havanın soğuk saca ulaştığı bir yoldur ve terleme tam orada sürer. Ekler bindirilip bantlanır; boru, kablo ve askı geçişlerinin çevresi kapatılır.

Naylon nereye? Branda ve naylon sayfamızda da yazdığımız gibi polietilen örtü zemin betonu altında buhar kesici olarak kullanılır; duvar ve çatıda bu işi genellikle folyolu yalıtım ya da özel buhar kesici membran görür. İki yanlıştan kaçının:

• Naylonu soğuk tarafa koymak. Sac ile yalıtım arasına gerilen naylon, alttan gelen buharı kendi yüzeyinde yoğuşturur ve yalıtımı ıslatır. İzocam föyünün şiltelerin üzerinin naylonla kaplanmamasını istemesinin nedeni budur.
• Yalnızca naylon germek. Yalıtımsız, sacın hemen altına gerilen naylon ya da folyo da soğur ve kendisi terler. Lysaght kılavuzu bu yüzden folyonun aşıklar arasında sarkıtılmasını, soğuk sacla aşıklar dışında temas etmemesini ister.

Havalandırma. Buhar kesici nemin saca ulaşmasını keser, havalandırma ise nemin kendisini dışarı atar. Isıtılan bir yapıda banyo, mutfak ve çamaşır nemi kaynağında dışarı atılmalıdır. Isıtılmayan depo, garaj ve ahırda saçak ve mahya hattında hava yolu açmak, pencere ve kapıları düzenli havalandırmak çoğu zaman ilk adımdır.

Keçeli sac: ne zaman yeter, ne zaman yetmez?

Piyasada “keçeli sac” ya da “terleme önleyici sac” diye bilinen ürünlerde, trapez sacın alt yüzüne fabrikada ince bir keçe yapıştırılır. Keçe üreticisi Freudenberg’e göre keçe, büyük sıcaklık farklarında oluşan yoğuşmayı içindeki özel ceplerde tutar; tutulan su sonra havalandırmayla kurur. Üretici bunu tarım, sanayi ve depolama yapıları için önerir ve her yoğuşma önleminde olduğu gibi keçenin kuruyabilmesi için yeterli havalandırmayı şart koşar.

Üreticinin teknik föyü iki uygulama kuralı daha verir:

• Keçenin kuruyabilmesi için yeterli havalandırma sağlanır; saçakta ve mahyada keçenin kılcal yoldan su çekmesi önlenir.
• Montaj sırasında sacın keçeli yüzü kuru olmalıdır. Karadeniz’de bu, keçeli sacı yağmurda montaj etmemek ve indirildiği anda üstünü örtmek demektir.

Tata Steel’in keçeli trapez sac föyü de boyuna eklerde, alttaki sacın üstüne binen kenardaki keçenin kılcallığı önlemek için 100–150 mm alınmasını önerir.

Keçe ince bir tutucu katmandır, ısı yalıtımı değildir. Isıtılmayan ve iyi havalanan bir ahırda, depoda ya da sundurmada damlamayı önlemeye yardım eder; ısıtılan bir atölyede ya da evde ise yalıtımın ve buhar kesicinin yerini tutmaz. Keçeli sacın stokta olup olmadığını ve hangi profillerde temin edilebildiğini WhatsApp’tan sorun.

Ahır, depo ve atölye çatısında özel durum

Yapı	Nem nereden geliyor?	İlk adım	Malzeme
Ahır, kümes	Hayvanlar ve atıkları	Havalandırma	Keçeli sac (sac yenileniyorsa) ya da yalıtım ve buhar kesici
Isıtılmayan depo, garaj, sundurma	Dışarıdaki nemli hava, gece soğuyan sac	Havalandırma	Keçeli sac ya da folyolu cam yünü
Isıtılan atölye	İnsanlar ve yapılan iş (yıkama, ıslak işler)	Nemi kaynağında dışarı atma	Yalıtım ve kesintisiz buhar kesici; yangın sınıfına dikkat
Sac çatılı ev, çatı katı	Banyo, mutfak, çamaşır, nefes	Nem kaynaklarını havalandırma	Yalıtım ve kesintisiz buhar kesici

Ahır. Ankara Üniversitesi’nin hayvan refahı ders notuna göre hayvanlar nem, ısı ve koku üretir; kapalı barınakta havalandırma, nispi nem %80’in altında kalacak şekilde yapılmalı, nem yoğunlaşması görüldüğünde havalandırma oranı artırılmalıdır. Yani ahırda sac terliyorsa ilk soru havalandırmanın yeterli olup olmadığıdır; yalıtım ondan sonra gelir.

Depo. Isıtılmayan depoda nem dışarıdan gelir ve en çok açık, sakin gecelerde sorun olur. Depolanan mal ıslanıyorsa havalandırma ile birlikte keçeli sac ya da folyolu cam yünü düşünülür.

Atölye. Kaynak, taşlama ve kesim kıvılcımı olan atölyede açıkta kalan yalıtım yüzeyinin yangın sınıfına bakın. Yağmur sesi de atölyede sorunsa sacın altına bastırılan şilte bunu da azaltır.

Sac ve profil ürünlerinin tamamını Sac ve Profil kategorimizde, çatı arası kullanılan konutlarda yalıtımın kurgusunu çatı yalıtımı rehberimizde bulabilirsiniz.

Mevcut çatıda sonradan çözüm

Sacı sökmeden, içeriden yapılabilecekler sırasıyla:

1. Akıntıyı giderin. Contası bozulmuş vidaları ve açık bindirmeleri önce çözün; ıslak bir çatının altına yalıtım yapılmaz. Contalı çatı vidası vida ve dübel grubumuzda.
2. Nemi azaltın. Havalandırmayı açın, içeride çamaşır kurutmayı ve açık su kaynaklarını azaltın. Ahır ve depoda ilk denenecek adım budur.
3. Yalıtımı uygulayın. Aşıkların altına ya da arasına folyolu cam yünü, folyo iç mekâna bakacak şekilde; şilteler alın alına, boşluksuz serilir ve tel fileyle ya da bir alt kaplamayla taşınır.
4. Buhar kesiciyi kapatın. Folyo ekleri bindirilip bantlanır; duvar, aşık ve geçiş kenarları kapatılır.
5. Oluk tarafına dikkat edin. Lysaght kılavuzu, alt destek hattını geçip oluğa sarkan yalıtımın oluktaki suyu emdiğini, uzun süre ıslak kaldığını ve sacın kaplamasını bozduğunu belirtir. Şilte saçak ucunda oluğa ulaşmadan bitirilir.

Sac zaten yenilenecekse sorunu baştan çözün: ısıtılmayan yapıda keçeli sac ve havalandırma, ısıtılan yapıda yalıtım ve buhar kesiciyle birlikte yeni sac.

Örnek hesap: 10 x 6 m depo çatısı

Plan ölçüsü 10 x 6 m = 60 m², eğimi 15° olan çift eğimli bir depo çatısının altını içeriden yalıtalım.

Kalem	Hesap	Sonuç
Gerçek çatı yüzeyi	60 m² ÷ cos 15° (0,966)	yaklaşık 62,1 m²
Cam yünü şilte (10 cm, rulo 9,6 m²)	62,1 m² + %5 kesim firesi = 65,2 m² ÷ 9,6 m²	6,8 → 7 rulo
Folyo ek bandı	62,1 m² ÷ 1,2 m (şilte eni)	yaklaşık 52 m ek hattı + duvar ve aşık kenarları

Şilte alın alına serildiği için hesaba bindirme payı girmez; bu, cam yünü sayfasındaki hesaplayıcının kuralıdır. Eğim düzeltmesini sac sayfasındaki hesaplayıcı da yapar. Ek bandı hesabı kabadır: 1,2 m enindeki şilteler yan yana serildiğinde ek hattının toplam uzunluğu yaklaşık alan ÷ şilte eni kadar olur. Alüminyum folyo bandının stok durumunu WhatsApp’tan sorun.

Stok ve teklif

Trapez ve boyalı sac, contalı çatı vidası, İzocam cam yünü (folyolu ve folyosuz) ve taş yünü, branda ve inşaat naylonu ile yalıtım uygulaması için koruyucu donanımı Trabzon Değirmendere’deki mağazamızda perakende ve toptan satıyoruz; İzocam bayisiyiz. Montaj ve uygulama yapmıyoruz; işi ustanız yapar, biz malzeme listesini eksiksiz hazırlarız. Rize, Giresun, Gümüşhane ve Bayburt’a sevkiyat yapıyoruz. Keçeli sac ve folyo bandı için stok durumunu ayrıca sorun. Çatı ölçüsünü ve eğimini, yapının ne olduğunu (ahır, depo, atölye, ev), ısıtılıp ısıtılmadığını, aşık aralığını ve damlayan yerin fotoğrafını WhatsApp’tan gönderin; güncel fiyat ve stok durumunu bildirelim.